Historia Zakonu

Historia Zakonu Rycerskiego św.Łazarza z Jerozolimy

Pochodzenie Zakonu Rycerskiego św.Łazarza, nieustannie wzbudza ciekawość historyków. Niektórzy współcześni autorzy zaprzeczają istnieniu jego "specyficznych korzeni" twierdząc, że stanowi on jedną z gałęzi Zakonu św. Jana Jerozolimskiego. Według innych jego przeszłość ginie w mrokach historii. Niektórzy autorzy łączą z nim wielką postać św.Bazylego:
"Historia nas uczy, ze ten Prałat zbudował w Cezarei wspaniały szpital pod wezwaniem św.Łazarza, przeznaczony głównie dla trędowatych. Św.Bazyli kierował swoje miłosierdzie głównie do tych, którzy dotknięci byli tą straszną chorobą. Swoim zapałem, aby ulżyć ich cierpieniom, pobudził dobroczynność cesarza Walencjusza który jakkolwiek prześladował katolików, darował św.Bazylemu wiele pięknych terenów dla wzniesienia zakładów dla trędowatych".

Źródła karolińskie

Pierwszym śladem historycznym i autentycznym szpitala trędowatych w Jeruzalem jest "commemoratorium de casis Dei" wysłane cesarzowi Karolowi Wielkiemu. Czytamy tam: "U św.Stefana, gdzie było pochowanych dwóch duchownych i piętnastu trędowatych..".
Rzeczywiście - na prawo od bramy św.Stefana, niedaleko kościoła pod tym wezwaniem - lecz poza murami Jerozolimy, był usytuowany szpital trędowatych. Mówią o tym źródła pisane z 1151 roku.
Dwaj duchowni, którzy opiekowali sie piętnastoma trędowatymi byli prawdopodobnie mnichami obrządku wschodniego, przypuszczalnie ormiańskiego, żyjącymi wg reguły św.Bazylego i spadkobiercami jego tradycji.
Ten dokument, sytuuje więc istnienie szpitala w 801 roku, lub latach następnych, czy szpital przyjął swą nazwę św.Łazarza, a następnie swe nabożeństwo do tego świętego od nazwy poterny (przejście podziemne fortyfikacji obronnej w starych murach miasta), św.Łazarza, położonej na końcu drogi prowadzącej do Jerozolimy?
A może to poterna przyjęła swą nazwę od szpitala pod zawołaniem przyjaciela Chrystusa?
Pytanie pozostaje otwarte.

Zakon św.Łazarza na Ziemi Swiętej w okresie Średniowiecza

Pod nieobecność Patriarchy greko-katolików, mistrz Zakonu sw.Łazarza - w randze prałata, był sufraganem, jednocześnie z biskupem syryjskim, najstarszym prałatem wschodnim, przebywającym w Mieście Świętym. Rola Szpitalników Zakonu św.Łazarza byla więc bardzo ważna; poza trędowatymi, którymi sie opiekowali, w szeregi swe przyjmowali dotkniętych trądem rycerzy innych zakonów, zwłaszcza Templariuszy i Joannitów a także lenników. W ten sposób, u boku braci - szpitalników, utworzona została przez zdrowszych rycerzy zbrojna milicja,dla obrony szpitali i domów dla chorych przed najazdami muzułmanów. Po zajęciu Jerozolimy przez Saladyna w 1157 roku, kawalerowie św.Łazarza brali udział w licznych bataliach: uczestniczyli w zdobyciu Saint-Jean-d' Acre w 1191r. i byli razem z Książętami chrześcijańskimi i innymi wielkimi zakonami rycerskimi panami lennymi jednej z dzielnic tego miasta, gdzie zbudowali obok swego kościoła i klasztoru leprozorium, by przyjmować i leczyć trędowatych. Fransisco Quaresmius w swojej "Historia Theologica et moralis Terrae Sancte elucidatio" pisze, że miasto Saint-Jean-d'Acre było podzielone na 19 części.

Każda część była rządzona przez książęta niezależne, którzy ściagali podatek od soli, opłaty i prowiant, ustanawiali prawa, mieli swoje sądy i wymierzali sprawiedliwość. Wśród tych dziewiętnastu, autor wymienia Zakon św.Łazarza.

Rangę Zakonu potwierdza fakt, że gdy 11 lutego 1256 roku Papież Aleksander IV mianował Patriarchę Łacińskiego Jerozolimy, zwrócił się oddzielnym listem do Mistrza i Braci św.Łazarza jak też do Mistrza i Braci Zakonów Joannitów, Templariuszy i Kawalerów Teutońskich z prośbą o życzliwe przyjecie
i uhonorowanie delegata Stolicy apostolskiej. Z kolei spotykamy Rycerzy św.Łazarza u boku króla Ludwika VII podczas drugiej wyprawy krzyżowej (1149). Poznawszy w Ziemi Świętej ich dzielność rycerską, a zwłaszcza ich działalność szpitalną na rzecz trędowatych, po powrocie do Francji władca podarował im zamek królewski w Boigny, obok Orleanu, aby tam założyli swe komandoriom i leprozorium. Wskutek wyprawy krzyżowej Cesarza Fryderyka II Hohenstaufa i jego wejścia do Jerozolimy (1229) i na mocy ugody zawartej w 1243 r miedzy baronami Ziemi Świętej a sułtanami Damaszku, Zakon Świętego Łazarza mógł ponowić swą działalność w Świętym Mieście.
Nie trwało to długo. Bandy Turków najechały spokojne ziemie i zdobyły Jerozolimę 12 marca 1244r. Przeciw tej inwazji i w obronie swych terytoriów zjednoczyli sie chrześcijanie i muzułmanie. W dniu 18 października 1244r. w nieszczęsnej bitwie pod Gazą rycerze św.Łazarza wykazali nadzwyczajny heroizm; jak pisze kronikarz: "z domu św.Łazarza wszyscy kawalerowie trędowaci zginęli". Król św. Ludwik przybywszy na chrześcijański Wschód w 1248 roku przyprowadził kawalerów św.Łazarza z Francji, którzy połączywszy się ze swymi współbraćmi na Ziemi Świętej, u boku Rycerzy innych Zakonów zdobyli Damiettę i walczyli pod Mansourah. Następnie uczestniczyli w bitwach usiłując zatrzymać zwycięski marsz Saracenów. Podczas oblężenia Akkon w 1291 roku Kawalerowie św.Łazarza wraz ze szpitalnikami Joannitów, Templariuszami i Kawalerami Teutońskimi heroicznie bronili tej ostatniej twierdzy Królestwa Jerozolimy. W walce padł zastępca Wielkiego Mistrza oraz liczni kawalerowie tego Zakonu. Ci którzy przeżyli, schronili sie na Cyprze lub wrócili do Europy, zakładając komandoria i leprozoria w dobrach ofiarowanych im przez władców tych krajów. Tam założyli swe komandorie i leprozoria, a siedzibą Wielkiego Mistrza Zakonu od 1191r. stał sie zamek w Boigny obok Orleanu, podarowany Zakonowi jeszcze przez króla Ludwika VII (1120-1180). Tam Zakon rezydował do roku 1790. Podlegały mu wszystkie europejskie komandorie.

W Anglii Zakon osiedlił sie około roku 1150, za panowania Króla Stefana I, wnuka Wilhelma Zdobywcy. Jego pierwszy zakład powstał dzięki wspaniałomyślności barona angielskiego Rogera de Mowbray. Uczestniczył on trzykrotnie w Krucjatach i po wyprawie krzyżowej Ludwika VII, króla Francji, dał Szpitalnikom św.Łazarza ziemie w Burton, w pobliżu Melton Mowbray, gdzie został wzniesiony szpital św.Łazarza dla trędowatych, z kościołem i domem dla Szpitalników, który stał się pod nazwą Burton Lazar siedzibą Zakonu w Anglii. Król Ryszard Lwie Serce (1157-1199) potwierdził tę darowiznę ustawą. Wokół Burton Lazar zgrupowały się inne włości, darowane przez różnych możnych panów - a więc w Tilton, Gaulby, Feltan, w Londynie itp., a królowie Anglii nie szczędzili protekcji rycerzom i zakładom Świętego Łazarza. Przełożony Zakonu Poza Kanałem nosił tytuł mistrza zakonu w Anglii i pozostawał pod władzą Wielkiego Mistrza rezydującego w Boigny. Sytuacja taka trwała aż do połowy XVI wieku, kiedy to reforma Henryka VIII zniosła wszystkie zakony religijne i skonfiskowała ich dobra, kładąc kres akcji Świętego Łazarza w Anglii. W Szkocji, penetracja Zakonu Świętego Lazarza była taka sama i zakłady Szpitalników mnożyły sie w Królestwie począwszy od XII wieku, dzięki darowiznom szkockich wielmożów, które były potwierdzane królewskimi ustawami. Tak więc w Elgin, karta Króla Aleksandra II potwierdziła darowiznę dla Zakonu Świetego Łazarza, podobnego zapisu dokonał Król Robert II w Saint Gilles i w Edynburgu, a siedzibą Zakonu w Szkocji stał się Linlithgow. Podobnie jak w Anglii, szesnastowieczna schizma położyła kres zakonom religijnym; Święty Łazarz utracił swoje włości i został zmuszony do zaprzestania wszelkiej działalności. W Irlandii, Szpitalnicy św.Łazarza posiadali zakłady dla trędowatych, miedzy innymi w Lismore, Cork, Cashel, ale spotkał ich w XVI wieku ten sam los, jak Zakony w Anglii i Szkocji, zmuszając je do przerwania działalności.

W Niemczech Zakon zapuścil korzenie za panowania Cesarza Fryderyka II Hohenstaufa, przy poparciu landgrafa Ludwika IV i jego małżonki Elżbiety Węgierskiej, z czasem kanonizowanej. Dzięki nim został ufundowany w Gotha w 1221 roku i oddany w posiadanie Szpitalnikom św.Łazarza Szpital św.Marii Magdaleny dla trędowatych, który stal sie siedziba Zakonu w Niemczech. Liczni możni panowie ufundowali również zakłady dla Szpitalników św.Łazarza: w Teutbelen, Breitebbach, Brunscode i innych miastach. Reformacja w XVI wieku połozyła kres działalności Zakonu w Niemczech.
W Szwajcarii, Zakon św.Łazarza miał swój okres świetności aż do XVI wieku, z ważną komandorią Seedorf, ufundowaną przez rycerza Arnolda de Brieux. Według legendy, fundacja ta pochodziła z wizji, jaką miał Król Jerozolimy Baudouin IV Trędowaty, przybyły wtedy do Szwajcarii i któremu św.Łazarz pojawił się pod postacią trędowatego chronionego przez Króla. Komandoria Seedorf, łącznie z komandorią Gfenn, z którą była związana, stając się domem - matką dla Zakonów w Szwajcarii i Niemczech Południowych. Reformacja w XVI wieku spowodowała konfiskatę dóbr Zakonu Św.Łazarza i przerwanie jego działalności, ale opactwo w Seedorf zostało przejęte przez Benedyktynki. Niemniej do dzisiaj Szwajcarscy członkowie Zakonu udają się tam co roku na posiedzenie Kapituły i są po bratersku przyjmowani przez mniszki. W Austrii, wyprawy krzyżowe, w których wzięli udział książęta austriaccy Leopold V i Leopold VI pozwoliły Szpitalnikom św.Łazarza na osiedlenie się w Wiedniu, gdzie podobnie jak w innych miastach założyli szpital dla trędowatych. W roku 1383 wydane zostały przywileje na rzecz "domu św.Łazarza w Wiedniu". Reformacja w tej części Europy nie pozwoliła Zakonowi na przetrwanie.

We Włoszech, osiedlenie się Zakonu św.Łazarza sięga XIII wieku i zawdzięcza to Fryderykowi II Hohenstaufowi, Królowi Sycylii i Neapolu. Przekazał on Zakonowi wiele dóbr na Sycylii, w Kalabrii i na całym południu Włoch. Na siedzibę został wyznaczony Przeorat św.Łazarza w Kapui, którego przeor nosił tytuł: "Mistrz Generalny Zakonu św.Łazarza w Królestwie Sycylii, z tej i tamtej strony Latarni Morskiej". Działalność Zakonu przetrwała aż do końca XVI wieku, kiedy to Papież Grzegorz XII który był suzerenem Królestwa Neapolu, oddal ludzi i dobra Zakonu św.Łazarza - Zakonowi utworzonemu przez Księcia Emanuela Filiberta Sabaudskiego, który przyjął wtedy nazwę Zakonu św.Maurycego i Łazarza, pozostając odtąd pod panowaniem dziedzicznym Ksiąząt Sabaudskich, z czasem królów Włoch. Ten uklad nie był zaakceptowany przez sam Zakon sw.Łazarza, którego Wielki Mistrz i główna siedziba były we Francji.

W średniowieczu, Zakon św.Łazarza rozprzestrzenia sie w innych krajach Europy. I tak w Czechach,za panowania króla Władysława I (1140-1174), Szpitalnicy św.Łazarza byli obecni w Pradze, gdzie posiadali szpital św.Łazarza cieszący się laskami królów czeskich. Inne zakłady znajdowały się w miejscowościach Olomuniec, i Kutna Hora. Od sakry króla Władysława II (1278-1305), przy boku rycerzy świętego Wacława, znajdowali sie , zdaniem historyków , rycerze św.Łazarza. Kres działalności Zakonu położyła rewolucja husycka w XV wieku. Na Węgrzech rycerze św.Łazarza pojawili sie w XII wieku w wyniku Krucjaty króla Andrzeja II (1205-1235). Siedziba Zakonu byl Estergom, gdzie miał również swoją rezydencję Prymas Węgier. Szpitalnicy mieli wtedy jeszcze inne posiadłości zatwierdzone przez Papieża Innocentego IV, a mianowicie w Nitra i Eger." Mistrz Węgier" udawał się na Kapitułę do Boigny i to prawie aż do XVI wieku. Najazdy, jakich terenem były w tym okresie Węgry, szczególnie tureckie nie pozwoliły Zakonowi na dalsze rozwijanie działalności.

W Hiszpanii, przy drodze pielgrzymiej do Composteli Szpitalnicy św.Łazarza mieli w średniowieczu pewną liczbę szpitali gotowych do przyjęcia trędowatych, a to w Puenta, la Reina, Estella, Sarria i Santiago, a ich dom macierzysty znajdował się w Palencia, razem z kościołem pod wezwaniem św.Łazarza. Zakłady te zakończyły działalność w XVI wieku, a Zakon działał jedynie poprzez kilka komandorii, które istniały w XVI wieku. W Danii, prawdę mówiąc nie ma śladów przeszczepienia Zakonu. W średniowieczu była jednak pewna liczba szpitali dla trędowatych oraz leprozoriów utrzymywanych przez zakonnych Szpitalników. Podobnie było w Niderlandach (Pays Bas), gdzie Szpitalnicy zalożyli leprozoria, które działałly pod opieką hrabiów flandryjskich.

Tak wiec pod koniec XVI wieku Zakon Rycerski św.Łazarza, na skutek szeregu wypadków, utracił większość swych posiadłości w Europie. Jedynie we Francji, dzięki protekcji królewskiej miał zapewnioną ciągłość i kontynuował swe działania, realizując swą misję rycerską. Za panowania Ludwika XVI uzyskał prawo do administracji nieomal całością zakładów szpitalniczych królestwa i mógł założyć kilka komandorii we Flandrii, Niemczech i Hiszpanii.
Rewolucja francuska wprowadziła wiele perturbacji do Zakonu św.Łazarza, lecz nawet na wygnaniu, pod zwierzchnictwem Wielkiego Mistrza hrabiego Prowansji (przyszłego Króla Ludwika XVIII), mógł on kontynuować swoja misje i poza rycerzami francuskimi przyjmowani byli w jego szeregi cudzoziemcy - w Rosji - dzięki Carowi Pawłowi I i w Szwecji - dzięki Królowi Gustawowi IV. Od Restauracji Monarchii francuskiej w 1814 r. Zakon odzyskuje swoje dawne miejsce ,rycerzom francuskim zawdzięczając swe przetrwanie. Po Rewolucji w 1830 roku, Zakon św.Łazarza utracił laski Króla Francji i swój charakter oficjalny w państwie. Wtedy to Rycerze - Szpitalnicy św.Łazarza wrócili do swych korzeni, a Patriarcha grekokatolicki Antiochii i całego Wschodu, Aleksandrii i Jerozolimy, Maximos III Malzoum, który miał jurysdykcje religijną i cywilną, został duchowym opiekunem Zakonu. Godność tę przejęli jego następcy. Niewielka liczba rycerzy, wtedy głównie francuskich, zapewniła w XIX wieku dalsze trwanie instytucji, której kancelaria została ponownie ustanowiona w Paryżu w 1910 roku.

Dopiero po restauracji godności Wielkiego Mistrza w 1930 roku, organizacje narodowe mogły być odtwarzane na nowo.
Tak wiec w przededniu II Wojny Światowej, Zakon św.Łazarza posiadał delegacje we Francji, gdzie członkowie byli najliczniejsi, a na ich czele stal w tym okresie Markiz Kościola i Rycerz Bertrand de la Grassiere. Działająa wtedy następujące delegacje narodowe:

  • Wielki Przeorat Hiszpański, odtworzony w 1930 roku, którego Wielkim Przeorem był Don Alfonso de Bourbon i Leon Marquiz de Squilache, rozstrzelany przez
    komunistów w Madrycie w 1936 roku.
  • Wielki Przeorat Włoch, na którego czele stal Książę Giacomo Borghese (w kilka lat później musiał zaprzestać swej działalności).
  • Wielki Przeorat Niemiecki, z Wielkim Przeorem Ksieciem Fryderykiem Hohenzollernem na czele (reżim nazistowski położył kres jego działalności).

Delegatury Zakonu zostały utworzone w Stanach Zjednoczonych i Brazylii. Uformowała się także delegacja Rycerzy Rosyjskich na Wygnaniu, do której dolączył Wielki Książę Rosji, Cyryl. Po Kapitule Generalnej 1935 r. Zakon zaczął działać w Polsce, Wielkim Przeorem został Hrabia Jan Zamoyski.
W 1937 roku Zakon osiedlił się w Rumunii dzięki pomocy Króla Karola II, który został jego członkiem, podobnie jak i jego syn Wielki Wojewoda i przyszły Król Michal I. Również w tym samym roku w Niderlandach, minister van Vollenhoven został Wielkim Przeorem. W 1937 roku utworzony został Wielki Przeorat Czech z Księciem Karolem de Szwarzenbergiem na czele. Poza tymi Wielkimi Przeoratami, członkowie Zakonu obecni są w Austrii, Bułgarii, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Argentynie, Litwie i Estonii.

Wojna w latach 1939 - 45 i okupacja nazistowska spowodowały przemieszczenie głównych struktur Zakonu i w praktyce jedynie Francja i Hiszpania zapewniły im ciągłość. Po wojnie, kraje ujarzmione przez komunistów nie mogły odtworzyć swych organizacji. Wielu członków Zakonu było prześladowanych i więzionych (jak w Czechach, Rumunii i Polsce, w krajach Bałtyckich), inni musieli wyemigrować. Potrzeba było czasu , aby w krajach, które pozostały wolne, odtworzyły się jurysdykcje narodowe Zakonu św.Łazarza. Dopiero począwszy od roku 1958, pod administracją Generalną Księcia de Brissac, Guy Coutant de Saisseval został obciążony misją odbudowania tych jurysdykcji. W wyniku tego, Zakon Rycerski św.Łazarza zajął z powrotem swoje miejsce w wielu krajach, stając się naprawdę Zakonem międzynarodowym. Wielkie Przeoraty, Wielkie Trybunały i Delegatury znajdują się w następujących krajach: Francja, Niemcy, Austria, Anglia, Szkocja, Irlandia, Czechy, Polska (odtworzona w 1992 r najpierw delegatura, a w r.1995-Wielki Przeorat), Niderlandy, Szwajcaria, Dania, Szwecja, Wyspa Man, Włochy, Lichtenstein, Stany Zjednoczone, Kanada, Meksyk, Brazylia, Kolumbia, Argentyna, Zimbabwe, Republika Południowej Afryki, Senegal, Australia. W każdej z tych międzynarodowych jurysdykcji członkowie Zakonu św.Łazarza rozwijają działalność szpitalnicą i charytatywną, pielęgnując chorych i trędowatych. Skuteczność ich akcji jest doceniana przez wszystkich.

Tak więc do naszych dni Zielony Krzyż Zakonu św.Łazarza Jerozolimskiego jest na Świecie symbolem rycerstwa chrześcijańskiego w służbie chorych i cierpiących.

W Polsce, w dniu 18 maja 2011 Wielki Mistrz Zakonu J.E.Carlos Gereda de Borbon, Marquis de Almazan Dekretem nr 48/11 zatwierdził Wielki Przeorat Rycerskiego i Szpitalniczego Zakonu św.Łazarza z Jerozolimy (z siedzibą w Krakowie), jako jedyną Jurysdykcję Narodową w Polsce

z Wielkim Przeorem dr Julianem Dutką GCLJ na czele. W dniu 23 grudnia 2002 Wielki Przeorat w Polsce został wpisany przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia do Rejestru Stowarzyszeń pod nr 0000144074.

Logowanie